Không dung nạp lactose: nguyên nhân và cách nhận biết

Không dung nạp lactose là một tình trạng khá phổ biến, ảnh hưởng đến hàng triệu người trên thế giới. Người mắc tình trạng này thường gặp các triệu chứng khó chịu như đầy hơi, đau bụng hoặc tiêu chảy sau khi uống sữa hoặc sử dụng các sản phẩm từ sữa. Việc hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu và cách kiểm soát sẽ giúp bạn xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp, đồng thời vẫn đảm bảo cơ thể nhận đủ các dưỡng chất cần thiết.

Không dung nạp lactose là gì?

Lactose là loại đường tự nhiên có trong sữa và các chế phẩm từ sữa. Để tiêu hóa lactose, cơ thể cần một loại enzyme có tên là lactase, được sản xuất tại niêm mạc ruột non.

Khi lượng enzyme lactase không đủ hoặc không hoạt động hiệu quả, lactose không được phân giải hoàn toàn mà di chuyển xuống đại tràng. Tại đây, vi khuẩn đường ruột sẽ lên men lactose, tạo ra khí và các axit hữu cơ, gây nên các triệu chứng khó chịu.

Không dung nạp lactose không phải là dị ứng sữa. Đây là hai tình trạng hoàn toàn khác nhau:

Không dung nạp lactose liên quan đến hệ tiêu hóa và sự thiếu hụt enzyme lactase.
Dị ứng sữa là phản ứng của hệ miễn dịch đối với protein trong sữa và có thể gây các triệu chứng nghiêm trọng hơn.

Nguyên nhân gây không dung nạp lactose

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này.

Thiếu enzyme lactase theo tuổi

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất.

Sau thời kỳ cai sữa, cơ thể nhiều người bắt đầu giảm dần khả năng sản xuất enzyme lactase. Khi trưởng thành, lượng enzyme này có thể không đủ để tiêu hóa lượng lactose trong sữa.

Không dung nạp lactose thứ phát

Một số bệnh lý làm tổn thương niêm mạc ruột non có thể làm giảm khả năng sản xuất lactase, chẳng hạn như:

Viêm ruột.
Bệnh Celiac.
Bệnh Crohn.
Nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus đường tiêu hóa.
Sau phẫu thuật ruột.

Khi bệnh nền được điều trị, khả năng tiêu hóa lactose có thể được cải thiện.

Không dung nạp lactose bẩm sinh

Đây là tình trạng rất hiếm gặp do di truyền.

Trẻ sinh ra gần như không có khả năng sản xuất enzyme lactase nên không thể tiêu hóa lactose ngay từ khi mới chào đời.

Không dung nạp lactose ở trẻ sinh non

Trẻ sinh non có thể chưa phát triển đầy đủ enzyme lactase vì ruột chưa hoàn thiện. Tuy nhiên, tình trạng này thường cải thiện khi trẻ lớn lên.

Triệu chứng nhận biết

Các triệu chứng thường xuất hiện từ 30 phút đến 2 giờ sau khi sử dụng sữa hoặc thực phẩm chứa lactose.

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

Đầy hơi.
Chướng bụng.
Đau quặn bụng.
Sôi bụng.
Tiêu chảy.
Buồn nôn.
Đánh hơi nhiều.

Mức độ triệu chứng khác nhau ở mỗi người, phụ thuộc vào:

Lượng lactose đã tiêu thụ.
Mức độ thiếu enzyme lactase.
Tình trạng hệ tiêu hóa.
Thành phần bữa ăn.

Những thực phẩm chứa nhiều lactose

Lactose có mặt trong nhiều thực phẩm như:

Sữa bò.
Sữa dê.
Sữa cừu.
Sữa đặc.
Kem.
Sữa chua.
Phô mai tươi.
Bơ sữa.
Một số loại bánh và đồ ngọt có chứa sữa.

Ngoài ra, lactose còn được sử dụng trong một số loại thuốc và thực phẩm chế biến sẵn.

Làm thế nào để nhận biết mình không dung nạp lactose?

Nếu thường xuyên xuất hiện các triệu chứng sau khi uống sữa, bạn nên nghĩ đến khả năng không dung nạp lactose.

Một số phương pháp chẩn đoán gồm:

Theo dõi chế độ ăn

Bác sĩ có thể yêu cầu:

Ngừng sử dụng thực phẩm chứa lactose trong một thời gian.
Sau đó bổ sung lại để đánh giá sự xuất hiện của triệu chứng.

Đây là phương pháp đơn giản và khá hiệu quả.

Test hơi thở Hydro

Đây là xét nghiệm phổ biến.

Sau khi uống lactose, bác sĩ sẽ đo lượng khí hydro trong hơi thở. Nếu lactose không được tiêu hóa và bị vi khuẩn lên men trong đại tràng, lượng hydro sẽ tăng lên.

Xét nghiệm dung nạp lactose

Người bệnh uống dung dịch chứa lactose, sau đó xét nghiệm đường huyết nhiều lần.

Nếu đường huyết tăng ít hoặc không tăng, có thể cơ thể không tiêu hóa được lactose.

Xét nghiệm phân

Phương pháp này thường áp dụng cho trẻ nhỏ để phát hiện lactose không được tiêu hóa hoàn toàn.

Không dung nạp lactose có nguy hiểm không?

Đây không phải là bệnh nguy hiểm đến tính mạng.

Tuy nhiên, nếu kéo dài mà không điều chỉnh chế độ ăn, người bệnh có thể gặp:

Thiếu canxi.
Thiếu vitamin D.
Nguy cơ loãng xương.
Suy dinh dưỡng nếu kiêng sữa hoàn toàn mà không có nguồn thay thế.

Vì vậy, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng hợp lý là rất quan trọng.

Cách kiểm soát không dung nạp lactose

Hạn chế thực phẩm chứa nhiều lactose

Không phải ai cũng cần loại bỏ hoàn toàn sữa.

Nhiều người vẫn có thể dung nạp một lượng lactose nhất định mà không xuất hiện triệu chứng.

Chia nhỏ lượng sữa trong ngày

Thay vì uống nhiều sữa cùng lúc, nên chia thành nhiều lần với lượng nhỏ để giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa.

Sử dụng sản phẩm không chứa lactose

Hiện nay có nhiều sản phẩm như:

Sữa không lactose.
Sữa hạt.
Sữa đậu nành.
Sữa yến mạch.
Sữa hạnh nhân.

Đây là lựa chọn phù hợp cho người không dung nạp lactose.

Bổ sung enzyme lactase

Một số người có thể sử dụng chế phẩm bổ sung enzyme lactase trước khi dùng thực phẩm chứa lactose theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Đảm bảo bổ sung đủ canxi và vitamin D

Nếu hạn chế sữa, cần tăng cường các nguồn thực phẩm giàu canxi như:

Cá nhỏ ăn cả xương.
Đậu phụ.
Rau lá xanh đậm.
Hạnh nhân.
Thực phẩm tăng cường canxi.

Đồng thời duy trì tiếp xúc ánh nắng hợp lý hoặc bổ sung vitamin D khi cần thiết theo tư vấn của chuyên gia.

Có nên kiêng hoàn toàn sữa?

Không nhất thiết.

Nhiều người không dung nạp lactose vẫn có thể sử dụng:

Sữa chua có men sống.
Phô mai cứng.
Các sản phẩm sữa ít lactose.
Sữa không lactose.

Việc lựa chọn loại thực phẩm phù hợp sẽ giúp duy trì nguồn protein, canxi và vitamin cần thiết mà vẫn hạn chế các triệu chứng khó chịu.

Cách phòng ngừa

Mặc dù không thể phòng ngừa hoàn toàn tình trạng thiếu enzyme lactase do tuổi tác hoặc di truyền, bạn có thể giảm triệu chứng bằng cách:

Lựa chọn thực phẩm phù hợp với khả năng dung nạp.
Không uống quá nhiều sữa trong một lần.
Kết hợp sữa với bữa ăn.
Theo dõi phản ứng của cơ thể với từng loại sản phẩm từ sữa.
Duy trì chế độ ăn cân đối và đa dạng.

Kết luận

Không dung nạp lactose là tình trạng cơ thể thiếu enzyme lactase, khiến việc tiêu hóa đường lactose trong sữa trở nên khó khăn. Triệu chứng thường gặp là đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy và chướng bụng sau khi sử dụng các sản phẩm từ sữa. Mặc dù không phải là bệnh nguy hiểm, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng nếu không được kiểm soát đúng cách.

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu, lựa chọn thực phẩm phù hợp và xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học sẽ giúp người không dung nạp lactose vẫn có thể duy trì sức khỏe tốt, đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng hằng ngày.